Fæðuofnæmi

Orsakir ýmiss konar kvilla má oft rekja til mataræðis, bæði hjá fullorðnum og börnum. Ofnæmi er gjarnan nefnt í því sambandi. Mikilvægt er að rugla ekki saman fæðuofnæmi og fæðuóþoli. Hér er eingöngu fjallað um bráðaofnæmi fyrir fæðu.

Hvað er fæðuofnæmi ?
Fæðuofnæmi tekur til þess ástands þegar ónæmiskerfi líkamans bregst ranglega við prótínum sem neytt er. Þessi prótín eru nefnd ofnæmisvakar.

Ónæmiskerfið truflað
Svar ónæmiskerfisins við ofnæmisvökum í fæðu er myndun svokallaðra IgE-mótefna. Þessi mótefni sitja á mastfrumum. Þegar IgE-mótefni bindast ofnæmisvökum, ræsast mastfrumurnar og losa efni (m.a. histamín), sem valda einkennum ofnæmis.

Hvað er fæðuóþol?
Fæðuóþol á við óþægindi sem fólk finnur fyrir, ef það borðar ákveðna fæðu. Afar sjaldan er um lífshættuleg tilvik að ræða.
Fæðuóþol getur t.d. komið fram þegar meltingarvegurinn ræður ekki við fæðuna, s.s. vegna mjólkursykuróþols. Neysla mjólkur veldur þá vindgangi og niðurgangi með tilheyrandi vanlíðan. Fæðan sjálf getur einnig innihaldið ertandi og sterk efni sem valda óþægindum. Fæðuóþol gegn aukaefnum í mat er mjög sjaldgæft eða hjá minna en 0,1% einstaklinga.

Einkenni ofnæmis
Einkenni ofnæmis koma oftast fram í þeim líffærum þar sem mikið er af mastfrumum. Þær finnast víða í vefjum líkamans en eru sérstaklega áberandi í slímhúð öndunarfæra, í meltingarvegi, í augum og undir húð.

Ofnæmisviðbrögð
Ofnæmisviðbrögð fara eftir því hversu næmur einstaklingurinn er fyrir ofnæmisvaldinum. Mjög næmir einstaklingar þufra aðeins brot úr grammi af ofnæmisvaldinum og nægir þá oft að snerta fæðuna eða anda ofnæmisvaldinum að sér.

Bráðaofnæmi
Algengasta tegund fæðuofnæmis er svokallað bráðaofnæmi. Einkennin koma í ljós innan klukkustundar eftir neyslu, oft jafnvel innan nokkurra mínútna.

Síðbúið ofnæmissvar
Áhrif ofnæmissvars vegna IgE-mótefnis geta komið eftir 8-24 klukkustundir. Síðbúið ofnæmissvar er m.a. þekkt hjá einstaklingum með barnaexem.

Aðrar tegundir ofnæmissvars
Til eru tegundir ofnæmissvara sem koma fram eftir lengri tíma frá inntöku. Glútenóþol er dæmi um slíkt, en þá ræsast eitilfrumur og valda skemmdum á yfirborðsþekjum garnarinnar. Það nefnist frumubundið ónæmissvar.

Einkenni bráðaofnæmis
Einkenni geta verið mismunandi eftir einstaklingum. Það er misjafnt hvenær einkenni koma fram eftir máltíð og mismikið magn af ofnæmisvaldi þarf til að framkalla þau.

Húð Öndunarvegur
  • Kláði
  • Bjúgur
  • Ofnæmisútbrot
  • Roði
Bjúgur getur orðið það mikill að andlit afmyndast.

Útbrotin (ofsakláði eða þinur) eru oft eins og blöðrur á húðinni. Þau eru eins og hvítir flekkir, sökum bjúgs, með roða umhverfis. Þeim fylgir kláði og geta hlaupið til á líkamanum.

Um 20-30% barna með barnaexem eru með ofnæmi og veldur neysla ofnæmisvaldandi fæðu þá mjög oft auknum exemútbrotum. Á þetta sérstaklega við um yngri börnin, sem eru með alvarlegan, útbreiddan húðsjúkdóm. Það skiptir miklu máli að þetta sé greint.

  • Kláði
  • Hnerri og nefrennsli
  • Hæsi
  • Raddbandakrampi
  • Hósti
  • Öndunarörðugleikar
Verulegir öndunarerfiðleikar geta átt sér stað vegna bjúgs og bólgu. Getur orðið lífshættulegt.
Augu
  • Kláði
  • Tárarennsli
  • Roði
  • Bjúgur
Bjúgur í kringum augun getur orðið það mikill að þau lokist.
Meltingarvegur
  • Kláði og bjúgur í munnholi
  • Almenn vanlíðan
  • Kviðverkir
  • Ógleði og uppköst
  • Niðurgangur
Algengi fæðuofnæmis
Fæðuofnæmi er algengast hjá ungum börnum. Erlendar rannsóknir benda til að 2-9% barna yngri en þriggja ára og um 1,5% almennings, séu með sannanlegt ofnæmi fyrir fæðu. Fæðuofnæmi eldist af stórum hluta þessara barna. Dæmi um slíkt er ofnæmi fyrir eggjahvítu og mjólk.
Dönsk rannsókn á 1.700 börnum sem fylgt var eftir fyrsta aldursárið, sýndi að 2,2% barnanna fengu sannanlegt mjólkurofnæmi.
Rannsókn á 179 börnum, sem gerð var hér á landi, sýndi að 2,2% 18 mánaða barna voru með ofnæmi fyrir fæðu, sem hægt var að staðfesta með húðprófum.

Varnir
Ofnæmisvakinn kemst úr meltingarvegi og flyst blóðleiðina til fjarlægra líffæra. Húðútbrot geta þannig komið fram aðeins mínútum eftir að ofnæmisvaka er neytt.
Til að varna því að prótín komist heil inn í líkamann þarf starfsemi maga að vera eðlileg. Sýrumyndun á að vera lág og slímmyndun næg. Gegndræpi slímþekju garna og niðurbrot prótína í meltingarvegi þurfa einnig að vera eðlileg.
Veirusýkingar í görnum (iðrakvef) valda tímabundið, auknu gegndræpi garnaveggjanna. Þá eiga fæðuofnæmisvakar greiðari leið inn í líkamann.
Annars konar vörn byggist á staðbundnum IgA-mótefnum og sértækum bælandi eitilfrumum í slímhúð meltingarvegar. Þessi vörn stuðlar að myndun ónæmisþols gegn prótínum í fæðu og gefur ónæmisfræðilega vörn.

Sérstaða nýbura
Meltingarveg nýbura skortir þroska til að verjast prótínum í fæðunni og ofnæmisvakar eiga því greiðari leið inn í líkamann. Aukið gegndræpi, lágt IgA-mótefni í slímhúðinni og mikið magn af ofnæmisvaka getur skapað of mikið álag á ónæmiskerfið. Það getur aftur orsakað of mikla framleiðslu IgE-mótefnisins og ofnæmi fyrir ákveðnum prótínum í fæðunni. Einföld fæða ungbarna fyrstu mánuðina, leiðir síður til ofnæmis og er því eingöngu gefin móðurmjólk í byrjun. Erfðir hafa hér mikið að segja þar sem jákvæð fjölskyldusaga er besta spágildið fyrir líkindum á fæðuofnæmi.

Ofnæmislost
Ofnæmislost er alvarlegasta form ofnæmis og sem betur fer sjaldgæft.
Ofnæmislost verður vegna almennrar víkkunar smáæða í mörgum líffærum samtímis. Þessi viðbrögð geta orsakast af örlitlu magni af ofnæmisvaldandi fæðu.
Einkenni ofnæmislosts geta verið mismunandi milli einstaklinga, sérstaklega hvað varðar byrjunareinkenni og gang þeirra. Algengast er að sjúklingur fái almennan kláða og í kjölfarið mikinn roða í húð, ásamt ofsakláðaútbrotum. Hann getur fundið fyrir kekki í hálsinum sem veldur oft óttatilfinningu. Ef ástandið þróast áfram taka við öndunarerfiðleikar, svimatilfinning og meðvitundarleysi. Slíkt ástand getur leitt til dauða vegna öndunarbilunar og hjartsláttaróreglu. Ef grunur vaknar um lost er gott að taka púlshraða því hjartsláttur er alltaf mjög ör, sem er öfugt við venjulegt yfirlið.
Greining
Þegar fæðuofnæmi er greint er ekkert eins mikilvægt og að sjúklingur geti gert góða grein fyrir einkennum. Nákvæm lýsing á sjúkdómseinkennum, tengslum þeirra við neyslu fæðutegunda og tímasetning skipta hér meginmáli.
Hægt er að nota húðpróf eða blóðpróf til að greina hvort viðkomandi sé með IgE-mótefni fyrir ákveðinni fæðu.
Fæðudagatöl, þar sem skráð er öll fæða og einkenni viðkomandi, eru oft hjálpleg þegar einkenni eru ekki afgerandi.
Þegar einkennin eru afgerandi og hægt er að staðfesta með þau ofnæmisprófi, er greiningin nokkuð örugg. Þegar sambandið við fæðuna er ekki ljóst þarf að gera áreitispróf/fæðuþolspróf.
Í einstaka tilfellum þarf að setja einstaklinga á einhæft mataræði þar sem einni fæðutegund er bætt inn í senn og fylgst með einkennum.

Meðferð
Eina örugga meðferðin er að forðast þá fæðu sem veldur ofnæmiseinkennum.

Fræðsla
Fræðsla er mikilvæg og áríðandi að ofnæmissjúklingar lesi vel innihaldslýsingar. Þegar um margþætt fæðuofnæmi er að ræða þarf viðkomandi einstaklingur eða foreldri að fá ráðgjöf varðandi næringu og samsetningu þeirrar fæðu sem neyta má. Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar um börn og vaxandi einstaklinga að ræða.

Ef hætta er á ofnæmislosti
Adrenalín - mikilvægt er að sá sem ofnæmið hefur, og/eða aðstendur hans, hafi ávallt adrenalín við höndina. Adrenalín er gefið með sprautu og er fáanlegt í mjög handhægum umbúðum sem líta út eins og pennar.
Það á að nota adrenalín við ofnæmisviðbrögðum vegna alvarlegs fæðuofnæmis. Mikilvægt er að gefa það svo fljótt sem auðið er.
Dauðsföll af völdum fæðuofnæmis eiga sér oftast stað utan heimilis þegar adrenalín er ekki notað eða notað of seint.
Adrenalín skal gefa strax eftir fyrstu einkenni um bráðaofnæmi. Flytja þarf sjúklinginn tafarlaust á sjúkrahús eða heilsugæslustöð, þar sem einkenni geta komið aftur þegar virkni adrenalínsins rénar, eða eftir u.þ.b. 20 mínútur.

Börn með ofnæmi
Allir, sem annast börn verða að hafa vitneskju um það ef barn í þeirra umsjá er með alvarlegt fæðuofnæmi.
Best er að hver og einn hafi fyrirfram ákveðna áætlun til að fylgja ef til ofnæmiskasts kæmi. Benda þarf börnum með fæðuofnæmi á að deila ekki fæðu eða áhöldum með öðrum.

Mjólkurofnæmi
Þegar brjóstamjólkur nýtur ekki við, er rétt að ráðleggja vatnsrofna þurrmjólk (Nutramigen) hjá barni innan við 12 mánaða aldur.
Sojamjólk er valkostur í stað kúamjólkur, en getur þó valdið ofnæmisviðbrögðum. Þegar börnin eldast er oft hægt að bæta upp mjólkurmissinn með prótínum og fitu úr annarri fæðu.Sum börn þurfa Nutramigen eða soja í nokkur ár.
Fyrirbygging
Móðurmjólkin
Móðurmjólkin er það besta sem ungbarnið fær. Æskilegt er að það fái brjóstamjólk fyrstu sex mánuði ævinnar. Ef ofnæmi er í fjölskyldunni (foreldrar og systkini) er ráðlegt að gefa hvorki kúamjólk né fasta fæðu fyrr en eftir hálfs árs aldur.
Ofnæmisvaldandi fæðu ætti ekki að gefa fyrstu eitt til tvö árin. Hér er átt við egg, fisk, hnetuafurðir og ertur. Ef um mjög sterka fjölskyldusögu er að ræða kemur til greina að gefa ungbarninu Nutramigen í stað móðurmjólkur, þegar hennar nýtur ekki við.

Ábyrgð samfélagsins
Það er oft mikil vinna og fyrirhöfn að annast einstakling með fæðuofnæmi. Börnum er sérstaklega hætt við ofnæmi þar sem þau geta ekki passað sig sjálf. Það er skylda lækna að fræða forráðamenn barnanna um ofnæmið og þýðingu þess. Forráðamenn þurfa síðan að fræða þá sem barnið umgengst mest og kenna þeim hvernig bregðast eigi við ofnæmiskasti.
Það er afar mikilvægt að allir þeir sem ala önn fyrir börnum með ofnæmi, sýni vandamálinu skilning og taki þátt í að treysta öryggi þeirra. Mikilvægt er að tryggja að þessir einstaklingar fái að þroskast og dafna við öryggi og að sérstaða þeirra verði ekki til að þau verði útundan í umhverfi sínu.

Ábyrgð matvælaiðnaðarins
Öll innihaldsefni skulu skráð á vöruumbúðir og eiga að vera í röð eftir minnkandi magni. Þess verður að gæta að ofnæmisvaldandi efni mengi ekki vöru, sem annars á að vera án þeirra. Framfylgja þarf ítrustu kröfum um hreinlæti.

25% reglan
Reglur um merkingar á innihaldsefnum eru óhagstæðar fólki með fæðuofnæmi. Ekki er skylda að merkja innihaldsefni einstakra samsettra hráefna, sem eru innan við 25% af þyngd vörunnar. Sósa, sem t.d. er 10% af þyngd kjötréttar, getur innihaldið egg, en vegna þess að hún nær ekki 25% af þyngdinni, þarf ekki að geta hennar.

Horfur
Hjá um 40% barna með fæðuofnæmi, hverfur ofnæmið á fyrstu þremur árunum. Rannsóknir hjá fullorðnum hafa sýnt að svipað hlutfall af fæðuofnæmi hverfur er ofnæmisvaldandi fæðu er ekki neytt í eitt ár. Þetta fer þó eftir ofnæmisvökum. Eggja- og mjólkurofnæmi hverfur oftast, en ofnæmi fyrir jarðhnetum og fiski síður, þótt dæmi séu til um slíkt.
Fæðuofnæmi er þannig ekki stöðugt ástand, heldur getur tekið breytingum og er rétt að fylgja því eftir hjá hverjum einstaklingi fyrir sig.
Ofnæmisvaldandi fæði
Flest prótín í fæðu geta valdið ofnæmi. Reyndin er hinsvegar sú að tiltölulega fáar fæðutegundir valda stærstum hluta bráðaofnæmis. Í flestum þessum fæðutegundum eru það fleiri en eitt prótín sem geta valdið ofnæmi. Hér á landi eru þetta sömu fæðutegundirnar og annars staðar í heiminum:
  • Egg
  • Jarðhnetur/trjáhnetur
  • Skelfiskur
  • Fiskur
  • Sojabaunir
  • Rækjur
  • Mjólk
  • Ertur
  • Hveiti
Mikilvægt er að lesa innihaldslýsingar allra matvæla og treysta ekki þeim matvælum sem ekki eru merkt á fullnægjandi hátt.
Matreiðsluáhöld sem notuð hafa verið í fæðu sem veldur ofnæmi hjá einstaklingi má ekki nota við meðhöndlun fæðu sem elduð er sérstaklega fyrir hann.

Egg
Ofnæmisvaldurinn er í eggjahvítunni. Það er hins vegar aldrei hægt að treysta á að eggjarauðan sé ómenguð. Það hafa skapast hættuleg tilvik þar sem eggjarauða var notuð í mat sjúklings með eggjaofnæmi.

Eggjaprótín er í:
Brauði, kökum, pasta, spagetti, majónesi, ís, sósum og unnum kjötvörum.
Innihaldsmerkingar sem benda til þess að eggjaprótín sé í matvöru:
Albumin, binder, coagulant, emulsifier, globuline, lecitin livetin, lyzozym, ovomucoid, ovovithellin, vitellin.

Fiskur
Fiskur er algengasti ofnæmisvakinn í fæðu hjá fullorðnum. Fiskiprótín er sterkur ofnæmisvaldur og getur borist út í andrúmsloftið þar sem unnið er með fiskinn.
Dæmi er til þess að barn með mikið ofnæmi hafi fengið alvarlegt ofnæmiskast innan um hóp fiskvinnslufólks. Fiskiprótín geta falist í fiskolíu, sem notuð er í smjörlíkisgerð og geta þannig borist í allar vörur sem smjörlíki er notað í.
Sum húsdýr eru alin á fiskimjöli, s.s. unghænur (ekki kjúklingar) og er hugsanlegt að fiskiprótín geti mengað kjöt þeirra. Það er mikil krossvirkni á milli fiskitegunda og er þeim sem eru með ofnæmi fyrir einni tegund, almennt ráðlagt að forðast þær allar.

Skelfiskur
Ofnæmi fyrir rækju, skelfiski, humri, ostrum og kræklingum er einnig þekkt. Skel sjávardýra er stundum notuð sem bragðbætir í fiskrétti og eldislax er oft alinn á rækjumjöli til að fá betri lit á fiskinn. Einstaklingur með rækjuofnæmi gæti fengið einkenni við neyslu slíks matar. Hiti og meðhöndlun eyðileggur ekki ofnæmisvakann.

Mjólk
Mjög lítið magn af mjólkurprótínum getur gefið ofnæmiseinkenni hjá næmum einstaklingum. Jafnvel minnsta mjólkurmengun annarrar matvöru eða innandað mjólkurduft getur valdið alvarlegum einkennum.

Mjólkurprótín er í:
Öllum mjólkurvörum, brauði, kexi, kökum, bökum, unninni matvöru, sælgæti, súkkulaði, mörgum tegundum af morgunkorni, smjörlíki og ostum.
Innihaldsmerkingar sem benda til þess að mjólkurprótín sé í matvöru:
Butter, caramel flavor, casein, caseinate, cheese, cream, curds, lactalbumin, milk, "high protein flavor", lactose, "natural flavoring", rennet casein, solids, sour cream, whey og yogurt.

Í einstaka tilfellum er mjólk notuð til að mýkja mat og er þá e.t.v. merkt sem "emulsifier" eða "protein". "Vegetarian cheese" þýðir aðeins að ostahleypir, sem notaður var við framleiðsluna sé af jurtatoga. Til er þurrmjólk sem búið er að meðhöndla þannig að prótínin eru niðurbrotin (Nutramigen) og er þessi mjólk er yfirleitt alveg örugg.

Jarðhnetur
Jarðhnetur eru sú fæða sem hvað mestu ofnæmi veldur.
Á hverju ári veldur jarðhnetuofnæmi ofnæmislosti og dauða í Bandaríkjunum. Margir þeirra sem látast eru vel upplýstir um hættuna og vita hvernig bregðast skal við. Orsökin liggur í ofnæmisvaka sem er "dulinn" í fæðu sem viðkomandi taldi að væri án jarðhnetna.

Jarðhnetur eða jarðhnetuolía geta verið í:
Kökum, kexi, morgunkorni (múslí), sælgæti, chilí, kínverskum réttum s.s. eggjarúllum (vorrúllum), ís, smjörlíki, marsipan, jarðhnetusmjöri (peanut butter), satay sósum, súpum, Thai réttum, jurtafitu og jurtaolíu.
Niðurstaða einnar rannsóknar, bendir til að helmingur einstaklinga með jarðhnetuofnæmi sé með ofnæmi fyrir öðrum hnetum, svo sem trjáhnetum.

Þróun í matvælaiðnaði skapar hættu
Framþróun í matvælaiðnaði og ræktun plantna skapar nýjar hættur fyrir einstaklinga með jarðhnetuofnæmi. Fyrirtæki sem framleiða trjáhnetur, hafa þróað tækni til að eyða jarðhnetubragði og hafa síðan mótað jarðhnetur sem t.d. valhnetur og bætt bragðefnum til að gefa "rétt" bragð. Þetta getur reynst mjög hættulegt. Allt sem snertir jarðhnetur, ber á sér ofnæmisvakann og verður að teljast varhugavert. Þetta ber að hafa í huga þegar jarðhnetur eru settar með sælgæti í skál, í ísbúðum þar sem sömu áhöldin eru notuð í allar tegundir af ís. Það getur verið hættulegt þegar sá sem borðar jarðhnetur kyssir annan með jarðhnetuofnæmi!

Sojaprótín
Soja er sérstaklega varasamt þar sem það er svo oft dulið í matvælum. Sojaprótín er sterkur ofnæmisvaki og getur valdið alvarlegum ofnæmisviðbrögðum og losti í einstaklingum með mikið næmi.
Sojaprótín er m.a. í baunum, mjöli og olíu og er oft notað í unna matvöru til að breyta eiginleikum hennar og auka hlutfall prótíns. Einnig getur sojaprótín borist í matvöru með t.d. smjörlíki og er þá stundum ekki skráð sérstaklega í innihaldslýsingum.
Sojaprótín finnst í miklum fjölda fæðutegunda og er oftast merkt sem slíkt, en þó ber að varast eftirfarandi nöfn:

Emulsifier, gum, bulking agent, carob, hydrolysed vegetable protein, lecithin, miso, MSG (monosodium glutamate), protein, extender, stabilizer, starch (sterkja), textured vegetable protein, thickener og tofu.

Ertur
Hér er átt við grænar og gular baunir. Þær eru sterkur ofnæmisvaki. Baunir leynast oft í salötum. Stundum er vökva af niðursoðnum baunum bætt út í sósur eða matrétti.

Hveiti
Af öllum kornvörum er hveiti mesti ofnæmisvaldurinn.
Hveitiprótín er í:
Bjór, víni og viskí, bakstri s.s. brauði, kexi og kökum, súputeningum, sælgæti eða súkkulaði, niðursoðinni unninni matvöru, morgunkorni, sósum, pylsur, ís, malti, mjólkurhristingi, pasta, pipar, bökum og súpum.
Innihaldsmerkingar sem benda til þess að mjólkurprótín sé í matvöru:
Bran, cornstarch, starch, farina, gelatinized starch, gluten, Graham flour, hydrolyzed vegetable protein, kamut, Miller´s bran, MSG (monosodium glutamate), protein.

Í stað hveitis má yfirleitt nota hafra, rísmjöl, rúg, bygg eða maís. Þó er til krossnæmi fyrir rísmjöli rúgi, byggi og maís. Hveiti ætlað fólki með glútenóþol (glutenfrítt) má oftast nota í stað hveitis.

Nýjar hættur
Þróun í matvælaiðnaði getur átt eftir að gera fæðuofnæmi flóknara en það er nú.
Nýjasta framþróunin felst í að kynbæta jurtir. Ný tækni við að blanda saman jurtum til að fá eiginleika einnar til að bæta aðra, getur orðið til þess að nýir ofnæmisvakar finnist í þekktri fæðu eins og til dæmis soja. Dæmi um þetta er samræktun sojaprótína og hnetna til að fá prótínríkara soja. Þetta getur borið ofnæmisvaldandi hnetuprótín yfir í soja sem er samt sem áður markaðssett sem soja og ekki auðkennt með öðrum hætti. Mikilvægt er að fylgjast með þessari þróun og ganga á eftir að merkingar slíkra matvæla séu réttar.
Hugleiðingar
Fæðuofnæmi snertir oft ekki bara þolandann heldur einnig aðstandendur. Oftar en ekki þarf að gjörbreyta matarinnkaupum og matarvenjum. Innkaup geta reynst þrautin þyngri þegar nákvæmar innihaldslýsingar skortir.
Það er mikilvægt að vita hvaða fæðutegund veldur ofnæminu og lykilatriði er að treysta ekki fæðu með óþekkta samsetningu.
Það er hlutverk matvælaframleiðenda og okkar sem önnumst einstaklinga með fæðuofnæmi að fræða sjúklinginn um ólíkar fæðutegundir og samsetningu þeirra. Við þurfum að greina þeim skilmerkilega frá innihaldi matvæla og stuðla þannig að auknu öryggi sjúklinga með fæðuofnæmi.
Tryggingastofnun ríkisins tekur þátt í að niðurgreiða kostnað vegna sérfæðis. Allar nánari upplýsingar fást hjá stofnuninni.
 

Höfundur: Sigurveig Þ. Sigurðardóttir, barnalæknir og sérfræðingur í ofnæmis- og ónæmissjúkdómum.
Sérstakar þakkir fær Björn Árdal, barnalæknir og sérfræðingur í ofnæmis- og ónæmissjúkdómum.

Fræðslubæklingar GlaxoSmithKline