Ferðamannaheilsuvernd og bólusetningar
Með auknum ferðalögum til fjarlægra landa er nauðsynlegt að hafa varan á og leita til læknis til að fá upplýsingar um bóluefni og hvað ber að varast. Leita þarf til læknis tímanlega og stundum þarf að bólusetja meira en mánuði fyrir brottför.
Hér er fjallað um nokkra af þeim algengu sjúkdómum sem nauðsynlegt er að verja sig gegn áður en haldið er af stað.
- Lifrarbólga A og B
- Taugaveiki
- Malaría
- Barnaveiki, stífkrampi, kíghósti og lömunarveiki
- Fræðslubæklingur: Ferð þú til útlanda?
Lifrarbólga
Lifrarbólga er meðal alvarlegustu sjúkdóma sem ferðalangar geta smitast af á ferðalögum erlendis. Hún er venjulega ekki lífshættuleg en leiðir til mikillar bólgu í lifur sem getur tekið allt að eitt ár að ganga til baka. Mismunandi veirur valda lifrarbólgu. Lifrarbólguveira A og lifrarbólguveira B eru þær tegundir sem hægt er að verja sig gegn með bólusetningu.
Meðal ferðalanga er lifrarbólga A algengasti sjúkdómurinn á eftir niðurgangi og malaríu. Lifrarbólga B herjar einnig alloft á ferðalanga. Það eru til bóluefni til varnar lifrarbólgu A og B.
Hvert á að fara ... og hvernig?
Í Evrópu er hættan á að smitast af lifrarbólgu A og B lítil en mun meiri í Norður og Mið-Afríku, löndunum fyrir botni Miðjarðarhafs, Asíu og í Austur-Evrópu.
Hættan á að smitast af lifrarbólgu fer einnig eftir því hvernig ferðast er. Hættan á smiti eykst ef ferðast er meðal innfæddra, farið í safaríferðir, gönguferðir eða rútu- og lestarferðir og ef dvalið í langan tíma í framandi landi.
Smitleiðir lifrarbólgu A
Lifrarbólguveira A finnst í menguðu vatni og stundum í mat sem ekki hefur verið hitaður nægjanlega lengi t.d. í skelfiski. Alls staðar þar sem hreint vatn kemst í snertingu við skólp er hætta á smiti t.d. á baðströndum sem eru nálægt frárennslislögnum. Fyrst eftir smit eru engin einkenni og því getur sá nýsmitaði óafvitandi smitað aðra t.d. vegna ófullnægjandi hreinlætis eftir salernisferðir. Því er algengt að börn smiti eldri systkini, foreldra og vini.
Sjúkdómurinn lifrarbólga A
Meðgöngutími sýkingar er um einn mánuður. Fyrst kemur slen; hiti vanlíðan og lystarleysi. Eftir þann tíma koma hefðbundin einkenni lifrarbólgu; dökkt þvag, gulleit húð og augu og kviðverkir.
Það er engin meðferð til við lifrarbólgu A og það getur tekið sjúklinginn marga mánuði að ná fullri heilsu.
Bóluefni gegn lifrarbólgu A veitir vörn í a.m.k. 20 ár.
Smitleiðir lifrarbólgu B
Lifrarbólga B smitast við kynmök og blóðblöndun. Í löndum þar sem útbreiðsla er mikil t.d. í Mið-Afríku og Suðaustur-Asíu telst lifrarbólga B vera barnasjúkdómur þar sem móðir smitar barn sitt í fæðingu eða snemma á ævinni. Í Suðaustur-Asíu smitast um 20% þjóðarinnar árlega og nær allir hafa sýkst einhvern tímann.
Helstu áhættuþættir eru; kynmök án smokka, götun á húð, nálarstungur, húðflúr og meðferð með smituðum tækjum eða ef notaðar eru vörur með blóði sem ekki hefur verið skimað.
Sjúkdómurinn lifrarbólga B
Meðgöngutími sýkingar er 2-6 mánuðir sem gerir fólki erfitt að finna út hvenær það hefur smitast. Einkenni minna á lifrarbólgu A en eru oft vægari. Milli 5-10% smitaðra verða langvarandi smitberar og geta þeir smitað aðra með kynmökum og blóði. Börn verða sjaldan veik af lifrarbólgu B en það eru helst þau sem verða langvarandi smitberar.
Um fjórðungur þeirra sem verða langvarandi smitberar fá síðar skorpulifur eða krabbamein í lifur. Þetta gerir lifrarbólgu B að einum helsta orsakavaldi krabbameins í heiminum á eftir reykingum.
Lifrarbólguveira B er 100 sinnum algengari og 100 meira smitandi en HIV veiran sem veldur alnæmi.
Baráttan gegn lifrarbólgu B
Lifrarbólga B er annar algengasti sjúkdómurinn í heiminum á eftir malaríu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) segir að um þriðjungur (2000 milljónir) af íbúafjölda heimsins hafi sýkst af lifrarbólgu B. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur reynt að uppræta sjúkdóminn með því að hvetja þjóðir heims til að bólusetja börn gegn lifrarbólgu B. Mörg ríki hafa tekið upp kerfisbundnar bólusetningar barna gegn lifrarbólgu B í því skyni að uppræta sjúkdóminn.
Bóluefni gegn lifrarbólgu B veitir vörn gegn sjúkdóminum í a.m.k. 10-15 ár.
Útbreiðsla lifrarbólgu A og B
Útbreiðsla lifrarbólgu A í heiminum. Rauð landssvæði eru með mikla útbreiðslu. Gul landssvæði eru með nokkra útbreiðslu og blá landssvæði eru með litla útbreiðslu.
Útbreiðsla lifrarbólgu B í heiminum. Rauð landssvæði eru með mikla útbreiðslu. Gul landssvæði eru með nokkra útbreiðslu og blá landssvæði eru með litla útbreiðslu.
Nánari upplýsingar um ferðamannaheilsuvernd má finna á eftirfarandi heimasíðum:
Taugaveiki
Taugaveiki er sjúkdómur sem bakterían Salmonella typhi veldur. Útbreiðsla bakteríunnar er víða en mesta smithættan er í Asíu og Afríku.
Taugaveiki lýsir sér sem verkir í meltingarfærum, hár hiti, þreyta, vatnskenndar hægðir eða niðurgangur. Það getur tekið sjúklinginn mjög langan tíma að ná sér að fullu. Taugaveiki getur leitt til alvarlegra fylgikvilla líkt og sára á þörmum og liðverkja. Af þeim sem smitast geta 5-20% fengið endurtekin köst og 3-5% verða taugaveikiberar. Allt að 20% smitaðra deyja fái þeir enga meðhöndlun en dánartíðni þeirra sem fá meðferð með sýklalyfjum er um 1%.
Bóluefni gegn taugaveiki veitir vörn gegn sjúkdóminum í 3 ár.
Útbreiðsla taugaveiki
Nánari upplýsingar um ferðamannaheilsuvernd má finna á eftirfarandi heimasíðum:
Malaría
Malaría orsakast af frumdýrum sem berast með stungu móskítóflugna. Samkvæmt alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni eru um 300-500 milljón tilvik af malaríu á hverju ári og um 2,1 milljón dauðsfalla af völdum sjúkdómsins. Langflest tilvik malaríu eru í Afríku. Helstu einkenni malaríu eru mikill hiti og höfuðverkur. Einnig getur komið niðurgangur og uppköst sem geta leitt til minnkaðrar meðvitundar og krampa. Langvarandi sýking getur leitt til lifrarstækkunar og blóðleysis.
Hægt er að fá lyf gegn malaríu sem eru tekin fyrirbyggjandi áður en og á meðan dvalið er á malaríusvæðum. Flest malaríulyf þarf einnig að taka í ákveðin tíma eftir að heim er komið. Lyf veita aldrei fullkomna vörn gegn sjúkdómnum og því er ferðalöngum ráðlegt að fylgja eftirfarandi varúðarreglum:
- Malaríuflugan stingur sjaldnast á daginn. Mesta hættan á að verða bitin er í myrkri frá sólarlagi til sólarupprásar.
- Hylja líkamann með fötum, sér í lagi eftir að skyggja tekur.
- Nota flugnafæluáburði á staði sem ekki eru huldir með fötum og innundir ermar og skálmar.
- Sofa undir flugnaneti sem er búið að verja með flugnafæluáburði.
- Sofa með kveikt á loftkælingu. Flugan þolir illa svala.
Nánari upplýsingar um malaríuforvarnir og almenna ferðamannaheilsuvernd má finna á eftirfarandi heimasíðum:
Barnaveiki, stífkrampi, kíghósti og lömunarveiki
Flestir hér á landi hafa verið bólusettir gegn þessum sjúkdómum á barnsaldri og þurfa því ekki að öllu jöfnu að láta bólusetja sig á fullorðinsárum. Lömunarveiki og barnaveiki eru hins vegar ennþá landlægar víða um heim og viss hætta er á stífkrampa ef óhreinindi komast í sár. Því er ráðlagt að ferðamenn séu bólusettir gegn þessum sjúkdómum ef þeir hafa í hyggju að ferðast til landa þar sem þeir fyrirfinnast og meira en 10 ár hafa liðið frá síðustu bólusetningu.
Prentvæn útgáfa